จบช่วง 1 · มรดกเรื่องเวลา

ช่วง 2 · เมื่อสังคมเชื่อสุดใจ

บท 5 · ปีที่เด็กหายไป

お前男に生れてよかったな、女なら悲しい思いをしなければならない

เจ้าเกิดเป็นผู้ชายก็ดีแล้ว ถ้าเป็นผู้หญิง คงต้องพบเรื่องเศร้า

— คำที่ญาติผู้ใหญ่พูดกับซากางูจิ อังโงะ ตอนเขาเป็นเด็ก · 坂口安吾 「ヒノエウマの話」 (ค.ศ. 1954) · แปลโดยคณะผู้จัดทำ

ปี 1926 หนังสือพิมพ์อาซาฮีลงข่าวสั้น ๆ ข่าวหนึ่ง

พาดหัวบอกว่า ครูสาวคนหนึ่งซึ่งเกิดปีม้าไฟ หมดหวังกับชีวิต และจบชีวิตของตัวเอง การทาบทามแต่งงานของเธอมีมาหลายครั้ง และล้มลงทุกครั้งเพราะความเชื่อเรื่องปีเกิด

ปีนั้นเธออายุราวยี่สิบ

พาดหัวข่าวไม่ได้บอกชื่อของเธอ บอกเพียงว่าเธอเป็นครู และมีคนเคยมาทาบทามเธอหลายครั้ง

การทาบทามเหล่านั้นไม่มีบันทึกเหลืออยู่ ถ้าเช่นนั้น ขอให้เป็นห้องรับแขกของบ้านหลังหนึ่งในญี่ปุ่น ขอให้มีชาเขียวสองถ้วยวางอยู่บนโต๊ะเตี้ย ขอให้แม่สื่อนั่งอยู่ระหว่างสองครอบครัว และขอให้บทสนทนาเป็นไปด้วยดี จนถึงคำถามข้อหนึ่ง ซึ่งเป็นคำถามธรรมดาที่สุดในการทาบทามแต่งงาน

ลูกสาวของคุณเกิดปีไหน

คำตอบคือปี 1906

ในญี่ปุ่นยุคนั้น คำตอบนี้ไม่ต้องมีคำอธิบายต่อ ปี 1906 คือปี 丙午 ปีม้าไฟ และคำเล่าลือว่าหญิงที่เกิดปีนี้ใจร้อนและทำให้สามีอายุสั้น เป็นเรื่องที่รู้กันทั่วไป

ฉากนี้เป็นฉากที่เราสมมติขึ้น ข่าวนั้นไม่ใช่ และครูสาวคนนั้นไม่ใช่คนเดียว

นักสังคมวิทยาชาวญี่ปุ่นผู้ศึกษาเรื่องนี้ รวบรวมพาดหัวข่าวจากหนังสือพิมพ์ใหญ่ช่วงปี 1925 ถึง 1930 ได้เป็นรายการยาว ทุกข่าวเป็นเรื่องของหญิงสาวรุ่นปี 1906 ที่การแต่งงานล้มเพราะปีเกิด และหลายข่าวจบด้วยการสูญเสีย ในบางข่าว พี่สาวหรือน้องสาวที่เห็นใจก็จากไปด้วยกัน

ในบทแรก เราเห็นอาลักษณ์ซางสลักชื่อของวันลงบนกระดูก ชื่อเหล่านั้นมีไว้ให้เราจำ ให้เรานับ และให้เราเข้าใจเวลา

ในบทนี้ ชื่อเดียวกันถูกใช้ตัดสินว่าใครควรได้แต่งงาน

ชื่อของปีไม่เคยทำร้ายใคร แต่ความกลัวชื่อของปีทำได้

ไฟซ้อนไฟ

ความเชื่อนี้มาจากไหน

ในบทที่ 3 เราได้เห็นว่า ปี 丙午 ก้านฟ้า 丙 เป็นไฟ และกิ่งดิน 午 ก็เป็นไฟ ปีเดียวกันนั้น ปี 1906 ที่เมืองฮุยโจวในจีน วัวแห่งฤดูใบไม้ผลิตามกติกาต้องทาสีแดงทั้งตัว เพื่อรับฤดูหว่านไถ

ข้ามทะเลไปที่ญี่ปุ่น ไฟซ้อนไฟของปีเดียวกันกลับถูกอ่านอีกแบบหนึ่ง

ถ้อยคำที่เก่าที่สุดเท่าที่นักวิจัยญี่ปุ่นพบ ซึ่งผูกปีนี้เข้ากับผู้หญิง คือกลอนไฮไกบรรทัดหนึ่ง แต่งขึ้นในปี 1662 สี่ปีก่อนปี 丙午 1666

ひのえ午ならずば男くいざらまし

ถ้ามิใช่หญิงปีม้าไฟ ก็คงไม่กินผู้ชาย

— 山岡元隣 《身の楽千句》 (ค.ศ. 1662) · แปลโดยคณะผู้จัดทำ

ชื่อที่ทำให้ความเชื่อนี้ติดปากคน คือ ยาโอยะ โอชิจิ ลูกสาวร้านผักในเอโดะ ผู้ถูกเล่าว่าเกิดในปี 丙午 1666 เรื่องเล่าว่าหลังไฟไหม้ใหญ่ปี 1682 เธอหลงรักชายหนุ่มคนหนึ่งที่พบระหว่างหนีไฟ และจุดไฟเผาบ้านด้วยหวังว่าจะได้พบเขาอีก เธอถูกประหารชีวิต และเรื่องของเธอกลายเป็นละครหุ่นและหนังสือยอดนิยมอยู่หลายร้อยปี

จากเรื่องของเด็กสาวคนหนึ่ง ความเชื่อขยายไปถึงผู้หญิงทุกคนที่เกิดในปีเดียวกับเธอ ว่าใจร้อน และทำให้สามีอายุสั้น

เด็กชายที่ชื่อเฮโงะ

ปี 丙午 ก่อนหน้าปี 1966 คือปี 1906

ปีนั้นมีเด็กเกิด 1,394,295 คน น้อยกว่าปีก่อนหน้าราว 58,000 คน หรือราวร้อยละ 4 และในปี 丙午 รอบก่อน ๆ มีรายงานถึงการฆ่าทารก

เด็กคนหนึ่งที่เกิดปีนั้น เกิดวันที่ 20 ตุลาคม ที่เมืองนีงาตะ เขาเป็นลูกชายคนที่ห้าของบ้าน และได้ชื่อว่า เฮโงะ (炳五) อักษรตัวแรกหมายถึงปี 丙午 อักษรตัวหลังคือเลขห้า

โลกรู้จักเขาในชื่อ ซากางูจิ อังโงะ (坂口安吾) นักเขียนคนสำคัญของญี่ปุ่นยุคหลังสงคราม

เดือนมกราคม 1954 อังโงะเขียนความเรียงสั้น ๆ ลงหนังสือพิมพ์ของบ้านเกิด ชื่อ เรื่องของปีม้าไฟ (ヒノエウマの話) เขาเล่าว่าตอนเป็นเด็ก ญาติผู้ใหญ่ชอบลูบหัวเขา แล้วพูดกับเขาด้วยประโยคที่เปิดบทนี้

ปีเกิดเดียวกัน เด็กชายได้ชื่อ เด็กหญิงได้คำเล่าลือ

ยี่สิบปีต่อมา เด็กหญิงรุ่นนั้นเติบโตถึงวัยแต่งงาน และหนังสือพิมพ์ก็ลงพาดหัวข่าวที่เราเล่าไว้ตอนต้นบท

ในความเรียงปี 1954 อังโงะเขียนถึงผู้หญิงรุ่นเดียวกับเขา ซึ่งตอนนั้นอายุใกล้ห้าสิบ ว่าน้ำตาของพวกเธอเป็นเรื่องที่ผ่านไปแล้ว แต่เขาไม่เชื่อว่าความเชื่อนี้จะหายไปพร้อมกับยุคสมัยใหม่ เขาสังเกตว่าคนหนุ่มสาวยังพูดถึงปีนักษัตรของกันและกันเป็นเรื่องปกติ และเขาแนะว่า แต่ละคนต้องใช้ความรู้ ความกล้า และการมองโลกในแง่ดี เพื่อไม่ตกเป็นเหยื่อของความเชื่อนั้น

อังโงะเสียชีวิตในปีถัดมา สิบเอ็ดปีก่อนปี 丙午 รอบใหม่จะมาถึง

ปี 1966

หกสิบปีหลังปี 1906 ปี 丙午 วนกลับมาอีกครั้ง

คราวนี้ต่างจากรอบก่อน ๆ ในข้อสำคัญข้อหนึ่ง ในอดีตคนญี่ปุ่นอายุยืนเฉลี่ยราวสี่สิบปี น้อยคนจะอยู่ทันเห็นปี 丙午 สองรอบ แต่ในปี 1966 คนที่จำชะตากรรมของผู้หญิงรุ่นปี 1906 ได้ยังมีชีวิตอยู่จำนวนมาก และญาติผู้ใหญ่ก็เตือนลูกหลานที่กำลังจะมีลูก

สื่อมวลชนเริ่มพูดถึงปีม้าไฟตั้งแต่ปี 1964 ทั้งหนังสือพิมพ์ นิตยสาร และโทรทัศน์ ผลคือคนทั้งประเทศรู้ว่าปีม้าไฟกำลังมา

นิตยสารฉบับหนึ่งเลือกอีกทาง ปี 1965 นิตยสารคุราชิ โนะ เทโจ (暮しの手帖) ลงประกาศขอให้ผู้หญิงที่เกิดปี 1906 เขียนมาเล่าชีวิตของตัวเอง แล้วตีพิมพ์เรื่องเหล่านั้นในฉบับถัดไป ใต้ชื่อเรื่องว่า ไชโย ปีม้าไฟ (ひのえうまばんざい)

ผู้ที่ได้อ่านฉบับนั้นเล่าว่า มีเรื่องของผู้หญิง 16 คน บางคนถูกปฏิเสธการแต่งงานทันทีที่อีกฝ่ายรู้ปีเกิด แต่ใน 16 คนนั้น 14 คนยังอยู่กับสามีที่มีชีวิตอยู่ ในวัยห้าสิบแปดถึงห้าสิบเก้าปี

ผู้หญิงที่ถูกเล่าลือว่าจะทำให้สามีอายุสั้น เขียนมาบอกคนทั้งประเทศว่าสามียังอยู่ดี

ปี 1965 ญี่ปุ่นมีเด็กเกิดราว 1.82 ล้านคน

ปี 1966 มีเด็กเกิด 1,360,974 คน ลดลงราวร้อยละ 25 จากปีก่อน

ปี 1967 มีเด็กเกิดราว 1.93 ล้านคน

บนกราฟประชากรของญี่ปุ่น ปี 1966 ปรากฏเป็นรอยหยักลึก มองเห็นได้ด้วยตาเปล่าจนทุกวันนี้

คนที่ไม่ใช่คนญี่ปุ่นก็ได้รับผลด้วย นักวิจัยพบว่าชาวเกาหลีที่อาศัยอยู่ในญี่ปุ่นมีอัตราการเกิดลดลงในปี 1966 เช่นกัน ขณะที่ชาวเกาหลีในเกาหลีเองไม่มีการลดลงเช่นนั้น

ความเชื่อไม่ได้อยู่ในสายเลือด มันอยู่ในสังคมที่คนคนหนึ่งใช้ชีวิตอยู่

สองคำอธิบาย

เด็กหายไปจากปี 1966 ได้อย่างไร

ข้อนี้นักวิจัยยังเห็นไม่ตรงกัน และเล่มนี้จะเล่าทั้งสองฝั่ง

ฝั่งที่หนึ่งเห็นว่า มีการตัดสินใจที่เจ็บปวดเกิดขึ้นจริง นักวิจัยญี่ปุ่นคนหนึ่งตีพิมพ์งานในปี 1975 พบว่าอัตราการทำแท้งในปี 1966 สูงกว่าแนวโน้มของปีข้างเคียงอย่างมีนัยสำคัญ ราว 43 ครั้งต่อการเกิดหนึ่งพันครั้ง ขณะที่ค่าที่คาดไว้อยู่ราว 31

งานวิจัยอีกชิ้นในปี 2011 ใช้ข้อมูลอนุกรมเวลาสามสิบปี พบว่าอัตราการตายของทารกเพศหญิงในปี 1966 สูงกว่าที่คาดราว 1.1 รายต่อการเกิดหนึ่งพันราย คิดเป็นการตายส่วนเกินของทารกหญิงราว 721 คน ซึ่งผู้วิจัยระบุว่าเกี่ยวข้องกับปีม้าไฟในทางสถิติ

ฝั่งที่สองเห็นว่า ภาพนั้นไม่ใช่ภาพหลัก นักสังคมวิทยาชาวญี่ปุ่นที่ศึกษาเรื่องนี้ล่าสุด รายงานว่าเขาไม่พบหลักฐานว่าการทำแท้งเพิ่มขึ้นในปี 1966 อัตราส่วนเพศของทารกปีนั้นแทบไม่ผิดปกติเลย ต่างจากปี 丙午 รอบก่อน ๆ เขาประเมินว่ามีคู่สามีภรรยาที่มีลูกแล้วมากกว่าสองแสนคู่ ใช้การคุมกำเนิดเลื่อนการมีลูกคนต่อไปออกไป

ในสายตาของเขา ผู้หญิงญี่ปุ่นปี 1966 ส่วนใหญ่ไม่ได้ยอมจำนนต่อความกลัว พวกเธอใช้ความรู้เรื่องการวางแผนครอบครัวที่เพิ่งแพร่หลาย ตัดสินใจอย่างมีเหตุผล และปีม้าไฟเป็นเพียงแรงผลักหรือข้ออ้างให้ลงมือวางแผน

สองฝั่งนี้ใช้ข้อมูลและวิธีวัดต่างกัน และงานที่เราอ่านยังไม่มีชิ้นใดยุติข้อเถียงนี้

มีตัวเลขอีกชุดหนึ่งที่ช่วยให้เห็นขนาดของเรื่อง ปี 1966 การเกิดลดลงราวร้อยละ 25 แต่ปีก่อนหน้าและปีถัดมา การเกิดสูงกว่าปกติ เพราะหลายครอบครัวเลื่อนการมีลูก เมื่อรวมสามปี 1965 ถึง 1967 นักวิจัยประชากรของญี่ปุ่นคำนวณว่าการเกิดลดลงราวร้อยละ 4 ตัวเลขนี้ใกล้กับผลสำรวจในปีนั้น ซึ่งผู้หญิงร้อยละ 3.9 ตอบว่าไม่อยากมีลูกในปีม้าไฟ

ส่วนพ่อแม่ที่เลือกเลี่ยงปีนั้น เราไม่ควรมองพวกเขาว่าโง่เขลา พวกเขาส่วนใหญ่อาจไม่ได้เชื่อว่าลูกสาวจะทำให้สามีอายุสั้น พวกเขาอาจเพียงรู้ว่าคนรุ่นปี 1906 ต้องเจออะไรบ้าง และไม่อยากให้ลูกของตัวเองต้องเจอสิ่งเดียวกัน

บางครั้ง สิ่งที่คนกลัวไม่ใช่ความเชื่อ แต่คือคนอื่นที่ยังเชื่อ

เด็กที่เกิดในปีที่ถูกเลี่ยง

แล้วเด็กที่เกิดปี 1966 เป็นอย่างไร

คำตอบนี้ก็มีหลายฝั่งเช่นกัน งานวิจัยปี 2013 ไม่พบว่าผู้หญิงรุ่นปี 1966 เสียเปรียบกว่ารุ่นข้างเคียง

งานวิจัยอีกชิ้นพบว่า รุ่นปี 1966 ได้รับการศึกษาที่มีคุณภาพดีขึ้น อัตราการแต่งงานต่ำลงทั้งชายและหญิง โดยเฉพาะผู้ชาย และไม่พบการเลือกปฏิบัติต่อผู้หญิงรุ่นนั้น

แต่งานวิจัยอีกชิ้นหนึ่งในปี 2014 พบว่าในบางด้าน คือการหย่าร้าง การศึกษา และรายได้ ผู้หญิงรุ่นนี้เสียเปรียบอยู่บ้าง

แต่ละงานวัดคนละด้านและได้ผลต่างกัน เรื่องนี้จึงยังไม่จบ

ปี 2026

ปีที่เขียนเล่มนี้ คือปี 丙午 อีกครั้ง

ก่อนปีนี้จะมาถึง ผู้คนในญี่ปุ่นกังวลว่าประวัติศาสตร์จะซ้ำรอย การสำรวจในหมู่นักศึกษาพบว่าราวร้อยละ 20 ยังคิดถึงเรื่องปีม้าไฟอยู่

แต่ตัวเลขครึ่งปีแรกที่ประกาศในเดือนสิงหาคม บอกเรื่องที่ต่างออกไป ช่วงมกราคมถึงมิถุนายน 2026 ญี่ปุ่นมีเด็กเกิด 342,068 คน เพิ่มขึ้นร้อยละ 0.8 จากช่วงเดียวกันของปีก่อน เป็นครั้งแรกในรอบสิบเอ็ดปีที่การเกิดครึ่งปีแรกเพิ่มขึ้น ผู้เชี่ยวชาญชี้ว่าเป็นผลจากจำนวนการแต่งงานที่ฟื้นตัวหลังโควิด

ตัวเลขทั้งปียังไม่ออก เล่มนี้ยังสรุปไม่ได้

แต่อย่างน้อยครึ่งปีแรก ชื่อของปีไม่ได้ทำให้เด็กหายไปอีก

ชื่อที่ไม่ได้เลือก

ครูสาวในข่าวปี 1926 ไม่มีชื่อในบันทึกที่เราเห็น เช่นเดียวกับอาลักษณ์ซาง ผู้สลักชื่อ 丙午 ไว้บนกระดูกเป็นชื่อลำดับที่สี่สิบสาม

ชื่อนั้นมีอยู่ก่อนเธอสามพันปี ไม่มีใครถามเธอว่าอยากเกิดในปีไหน และไม่มีใครในห้องรับแขกเหล่านั้นถามว่าเธอเป็นคนแบบไหน

ไม่มีชื่อปีใดทำร้ายเธอ

สิ่งที่ทำร้ายเธอ คือคนที่เชื่อชื่อปีมากกว่าเชื่อสิ่งที่เห็นตรงหน้า

ความเชื่อเรื่องปีม้าไฟเป็นความเชื่อเรื่องปีหนึ่งปีในหกสิบปี แต่บทหน้าจะพาเราไปดูสิ่งที่เกิดขึ้นทุกวัน ในห้องสัมภาษณ์งาน ในการดูคู่ และในประกาศรับสมัครที่ระบุว่าคนเกิดปีไหนไม่ต้องมาสมัคร

ก่อนจะไป ขอให้คุณนึกถึงคนที่คุณรู้จัก ที่เกิดปี 1966 หรือเด็กที่เกิดในปีนี้

ปีของพวกเขาก็เป็นเพียงหนึ่งในหกสิบชื่อ

เหมือนปีของคุณ

ท้ายบท

ตัวเลขของบทนี้

ตัวเลขทุกแถวนับตามปีปฏิทินสากล ไม่ได้นับตามลี่ชุน

เข้าใจผิดกันบ่อย

1. “ความเชื่อเรื่องหญิงปีม้าไฟเป็นความเชื่อเก่าแก่ของจีน” — ถ้อยคำที่เก่าที่สุดเท่าที่นักวิจัยพบ เป็นของญี่ปุ่นยุคเอโดะ ปี 1662 และความเชื่อแพร่หลายผ่านเรื่องเล่าของยาโอยะ โอชิจิ
2. “เด็กปี 1966 หายไปเพราะการทำแท้งทั้งหมด” — นักวิจัยยังเห็นไม่ตรงกัน ฝั่งหนึ่งพบการทำแท้งและการตายของทารกหญิงที่สูงกว่าคาด อีกฝั่งพบว่าส่วนใหญ่มาจากการวางแผนคุมกำเนิดและเลื่อนการมีลูก
3. “ความเชื่อนี้มีผลเฉพาะคนญี่ปุ่น” — ชาวเกาหลีที่อาศัยในญี่ปุ่นก็มีการเกิดลดลงในปี 1966 ขณะที่ชาวเกาหลีในเกาหลีไม่มี

บันไดของเล่ม

ขั้นที่ 5 · ชื่อของปีไม่เคยทำร้ายใคร แต่ความกลัวชื่อของปีทำได้

• ปี 1906 การเกิดลดลงราวร้อยละ 4 และผู้หญิงรุ่นนั้นถูกปฏิเสธการแต่งงานเมื่อโตขึ้น
• ปี 1966 การเกิดลดลงราวร้อยละ 25 วิธีที่เด็กหายไปยังเถียงกันอยู่
• ครึ่งแรกของปี 2026 การเกิดในญี่ปุ่นไม่ได้ลดลง

แหล่งอ้างอิง