ช่วง 1 · มรดกเรื่องเวลา

บท 1 · ชื่อของเวลา

夫《易》，彰往而察來，而微顯闡幽。

คัมภีร์อี้จิง ทำให้สิ่งที่ผ่านมาแล้วกระจ่าง เพื่อพินิจสิ่งที่กำลังจะมา ทำสิ่งเล็กให้เห็นชัด และส่องสิ่งลึกให้สว่าง

— 《易·繫辭下》 · แปลโดยคณะผู้จัดทำ

ทางเหนือของมณฑลเหอหนาน ไม่ไกลจากตัวเมืองอานหยาง มีหมู่บ้านเล็ก ๆ แห่งหนึ่งชื่อเสี่ยวถุน (小屯) ตั้งอยู่ใกล้แม่น้ำหวน (洹河) สายน้ำที่ไหลผ่านที่ราบแห่งนี้มาตั้งแต่ก่อนจะมีใครคิดตั้งชื่อให้มัน

หากมองด้วยตา ที่นี่ก็เป็นเพียงผืนดินธรรมดาผืนหนึ่ง มีลมพัดผ่าน มีฝุ่นปลิวไปตามลม และมีฤดูกาลที่หมุนเวียนมาแล้วก็จากไป เหมือนทุกหนแห่งบนโลก แต่ลึกลงไปใต้ผืนดินนั้น คือเมืองหลวงแห่งสุดท้ายของราชวงศ์ซาง เมืองที่นอนนิ่งอยู่ในความมืดร่วมสามพันปี จนกระทั่งปี 1899 เมื่อนักปราชญ์ผู้หนึ่งชื่อหวังอี้หรง (王懿榮) สังเกตเห็นว่า รอยขีดบนเศษกระดูกเก่านั้น มิใช่รอยร้าวของกาลเวลา หากเป็นตัวหนังสือ

นับจากวันนั้น ผืนดินผืนนี้ก็ค่อย ๆ คืนกระดูกสัตว์และกระดองเต่าที่มีรอยสลักให้แก่เรา ทีละชิ้น ทีละหลุม จนถึงวันนี้นับได้กว่าหนึ่งแสนห้าหมื่นชิ้น

ขอให้คุณยืนอยู่ตรงนั้นสักครู่ แล้วปล่อยให้เวลาไหลย้อนกลับไป ราวสามพันหนึ่งร้อยปี สู่ช่วงปลายของราชวงศ์ซาง ในวันที่เมืองซึ่งอยู่ใต้ดิน ยังเป็นเมืองที่อยู่บนดิน

เราไม่มีทางรู้เลยว่าวันนั้นเป็นวันแบบไหน ไม่รู้ว่าฟ้าโปร่งหรือฝนพรำ ไม่รู้ว่าเป็นยามเช้าหรือยามบ่าย เพราะไม่มีบันทึกใดบอกเราไว้ ถ้าเช่นนั้น ขอให้เป็นเช้าตรู่ของวันหนึ่งปลายฤดูหนาว เช้าที่อากาศยังเย็นจัดจนลมหายใจกลายเป็นไอขาว เช้าที่แสงแรกของวันเพิ่งลอดเข้ามาแตะพื้น และเช้าที่เมืองทั้งเมืองยังเงียบพอ ให้เราได้ยินเสียงปลายมีดครูดลงบนผิวกระดูก ทีละขีด ทีละขีด อย่างช้า ๆ และตั้งใจ

มีเพียงเรื่องเดียวที่เรามั่นใจได้เกี่ยวกับเช้าวันนั้น คือมันมีชื่อ และชื่อของมันก็เป็นหนึ่งในหกสิบชื่อ ที่กำลังถูกสลักลงไปนั่นเอง

และในที่นั่น มีคนคนหนึ่ง

เราไม่รู้ชื่อของเขา

เราไม่รู้ว่าเขาอายุเท่าไร ไม่รู้ว่าเขาเป็นอาลักษณ์ผู้ช่ำชองของราชสำนัก หรือเป็นเพียงเด็กหนุ่มที่เพิ่งหัดจับมีด สิ่งเดียวที่เรารู้ คือสิ่งที่มือของเขาทิ้งไว้ บนกระดูกสะบักวัวชิ้นหนึ่ง เขาสลักชื่อลงไปหกสิบชื่อ เริ่มจากคู่แรก 甲子 (เจี่ยจื่อ) ตามด้วย 乙丑 丙寅 丁卯 ไล่เรียงกันไปทีละคู่อย่างเป็นระเบียบ จนไปจบที่ 癸亥 (กุ่ยไฮ่)

ไม่มีชื่อใดเป็นชื่อของเขา

ทุกชื่อเป็นชื่อของวัน

เราไม่รู้แน่ด้วยว่าเขาสลักเพื่ออะไร บางคนเห็นว่าตารางนี้อาจเป็นปฏิทิน บางคนเห็นว่ามันอาจเป็นแบบฝึกเขียนของอาลักษณ์ฝึกหัด

แต่รอยสลักนั้นยังอยู่ให้เราเห็น ในชุดหนังสือรวมจารึกกระดูกเสี่ยงทาย 《甲骨文合集》 กระดูกชิ้นนี้มีเลขประจำตัวคือ 37986

กระดูกมีเลข คนสลักไม่มีชื่อ

เขามิใช่คนแรกที่เรียกชื่อเหล่านี้ ชาวซางใช้ชื่อชุดนี้นับวันมาก่อนเขาแล้วกว่าร้อยปี

การเริ่มตั้งชื่อให้เวลา ไม่มีใครจดไว้ เราไม่รู้ว่าใครเป็นคนแรก และไม่รู้ว่าเป็นวันไหน

เรารู้เพียงว่า ครั้งหนึ่ง มีใครสักคนเรียกวันวันหนึ่งด้วยชื่อ

และวันนั้นเอง เวลาก็มีชื่อเรียก

วันนี้ชื่ออะไร

ชื่อเหล่านั้นยังนับวันของเราอยู่จนถึงวันนี้

วันที่ผู้เขียนเขียนบทนี้ คือวันที่ 10 พฤศจิกายน 2026 ในปฏิทินจีนแบบที่ใช้ตั้งดวง วันนี้มีชื่อว่า 戊子 (อู้จื่อ) อยู่ในเดือน 己亥 ของปี 丙午

อักษรชุดเดียวกับบนกระดูกชิ้นนั้น วนมาแล้วกว่าสามพันปี

และคุณรู้จักอักษรชุดนี้อยู่แล้วครึ่งหนึ่ง

ปีที่เขียนบทนี้ คนไทยเรียกว่าปีมะเมีย คนจีนเรียกว่าปี 丙午 (ปิ่งอู่)

อักษรตัวหลัง 午 คือมะเมียตัวเดียวกับของเรา

แล้วอักษรตัวหน้าเล่า

เราท่องนักษัตรสิบสองตัวได้ตั้งแต่ยังเล็ก ชวด ฉลู ขาล เถาะ ท่องจนขึ้นใจ แต่น้อยคนนักจะเคยได้ยินว่า ชื่อปีมีอีกครึ่งหนึ่งยืนอยู่ข้างหน้า

คนไทยจำนวนมากจึงรู้จักปีเกิดของตัวเองเพียงครึ่งชื่อ

บทนี้จะพาคุณไปตามหาอีกครึ่งหนึ่ง

หนังสือเล่มนี้มีคำถามใหญ่รออยู่ข้างหน้า ว่าเวลา วัน เดือน และปี เกี่ยวข้องกับชีวิตของเราได้อย่างไร แต่คำถามใหญ่ต้องรอคำถามที่เล็กกว่า คนโบราณเรียกเวลาว่าอะไร

ก่อนจะอ่านเวลา เราต้องรู้จักชื่อของเวลา

สัปดาห์ที่มีสิบวัน

ตารางบนกระดูกชิ้นนั้นใช้อักษรเพียง 22 ตัว

สิบสองตัวในนั้น คุณรู้จักแล้วในชื่อไทย ชวด ฉลู ขาล เถาะ ไปจนถึงกุน คนจีนเขียนว่า 子 丑 寅 卯 ไปจนถึง 亥 และเรียกรวมกันว่า กิ่งดิน (地支)

อีกสิบตัวคือครึ่งที่เราตามหา เริ่มที่ 甲 จบที่ 癸 เรียกรวมกันว่า ก้านฟ้า (天干)

ก่อนจะมายืนอยู่ข้างหน้าชื่อปี ก้านฟ้าเคยทำงานอื่นมาก่อน

ก้านฟ้าเคยเป็นชื่อของวัน

เรามีสัปดาห์ละเจ็ดวัน จันทร์ถึงอาทิตย์ ชาวซางนับวันเป็นรอบ รอบละสิบวัน (旬) วันแต่ละวันในรอบมีชื่อเป็นก้านฟ้าหนึ่งตัว จาก 甲 ถึง 癸 แล้วเริ่มใหม่

เราไม่รู้ว่าชาวซางเบื่อวัน 甲 เหมือนที่คนยุคนี้เบื่อวันจันทร์หรือไม่ กระดูกไม่ได้บอกไว้

กระดูกบอกเรื่องที่หนักกว่านั้น

คำถามที่นักเสี่ยงทายของราชสำนักถามบ่อยที่สุด คือในสิบวันข้างหน้าจะมีภัยหรือไม่

คำถามเดียว ถามซ้ำแล้วซ้ำอีก

สามพันปีผ่านไป เราเลิกถามกระดูกแล้ว แต่ทุกต้นสัปดาห์ เราก็ยังถามคำถามเดียวกันนั้นอยู่ในใจ

ชื่อของวันสำคัญถึงเพียงนั้น และติดตามคนไปจนหลังความตาย กษัตริย์ซางทุกองค์มีพระนามที่ถวายหลังสวรรคต และในพระนามนั้นมีก้านฟ้าอยู่ด้วย เช่น อู่ติง (武丁) และสองกษัตริย์องค์สุดท้าย ตี้อี่ (帝乙) กับตี้ซิน (帝辛)

สำหรับชาวซาง วันจึงมิใช่ตัวเลข

วันคือชื่อ

สิบกับสิบสอง

สิบชื่ออยู่ชุดหนึ่ง สิบสองชื่ออยู่อีกชุดหนึ่ง

เราไม่รู้ว่าใครเป็นคนแรกที่นำสองชุดมาเดินคู่กัน เราเห็นแต่ผลของมัน

นึกถึงเฟืองสองตัวที่ขบกันอยู่ ตัวหนึ่งมี 10 ฟัน อีกตัวมี 12 ฟัน

เฟืองขยับหนึ่งฟัน ได้คู่แรก 甲子 ขยับอีกหนึ่งฟัน ได้ 乙丑 แล้ว 丙寅 แล้ว 丁卯

เมื่อถึงคู่ที่ 10 ก้านฟ้าหมดรอบ แต่กิ่งดินยังเหลืออีก 2 ตัว ก้านฟ้าจึงวนกลับไปเริ่มที่ 甲 ใหม่ คู่ที่ 11 คือ 甲戌 คู่ที่ 12 คือ 乙亥 และคู่ที่ 13 คือ 丙子

เฟืองสองตัวหมุนต่อไปเช่นนี้ และจะกลับมาที่ตำแหน่งเริ่มต้นพร้อมกันอีกครั้ง เมื่อผ่านไป 60 คู่ เพราะ 60 คือเลขตัวแรกที่ทั้ง 10 และ 12 หารลงตัว

ถึงตรงนี้ ผู้อ่านที่คิดเลขเร็วอาจขมวดคิ้ว

10 คูณ 12 ได้ 120 มิใช่หรือ

คุณคูณถูก แต่เฟืองไม่ได้คูณ เฟืองเดิน

ทั้งสองชุดเดินพร้อมกันทีละก้าว ก้านฟ้าลำดับคี่จึงพบแต่กิ่งดินลำดับคี่ และลำดับคู่ก็พบแต่ลำดับคู่ 甲 ซึ่งเป็นตัวที่ 1 ไม่มีวันได้คู่กับ 丑 ซึ่งเป็นตัวที่ 2 คู่ที่เป็นไปได้จึงเหลือครึ่งเดียว

สองตัวนี้อยู่ในตารางเดียวกันมากว่าสามพันปี และยังไม่เคยได้พบกันแม้แต่วันเดียว

ก้านฟ้า 10 จับคู่กับกิ่งดิน 12 วนไปได้ 60 คู่ เริ่มที่ 甲子 จบที่ 癸亥 แล้วเริ่มใหม่

คนจีนเรียกรอบนี้ว่า 六十甲子 แปลตรงตัวว่า หกสิบเจี่ยจื่อ ตามชื่อของคู่แรก

หกสิบชื่อนี้เอง ที่อาลักษณ์ผู้นั้นสลักไว้บนกระดูก ครบทุกชื่อ

สิบวันที่หายไป

ปี 1582 ในยุโรป มีสิบวันที่ไม่เคยเกิดขึ้น

สมเด็จพระสันตะปาปาเกรกอรีที่ 13 ทรงประกาศใช้ปฏิทินใหม่ ในประเทศคาทอลิกหลายประเทศ เช่น สเปน โปรตุเกส และอิตาลี วันที่ 4 ตุลาคมถูกตามด้วยวันที่ 15 ตุลาคม

ผู้คนเข้านอนในคืนวันที่ 4 และตื่นขึ้นในเช้าวันที่ 15

ไม่มีใครหลับยาว มีเพียงปฏิทินที่ก้าวข้ามไป

เลขของวันที่ ผู้มีอำนาจสั่งให้ข้ามได้

รอบหกสิบวันของจีนเดินอีกแบบหนึ่ง

นักดาราศาสตร์ยุคนี้ที่ศึกษาบันทึกอุปราคาโบราณ ระบุว่ารอบนี้เริ่มก่อน 1000 ปีก่อนคริสตกาล และใช้ต่อเนื่องไม่ขาดตอนจนถึงปัจจุบัน

ช่วงแรกที่นักวิชาการเทียบชื่อวันแบบหกสิบคู่กับปฏิทินสากลได้โดยไม่มีข้อสงสัย คือยุคชุนชิว (722–481 ปีก่อนคริสตกาล) บันทึกชุนชิวของแคว้นหลู่จดสุริยุปราคาไว้ 37 ครั้งในช่วง 240 ปี และนักดาราศาสตร์ที่ศึกษาบันทึกโบราณยอมรับว่าวันที่ในบันทึกนั้นแม่นยำ

วัน 甲子 ในปฏิทินปีนี้ จึงเป็นทายาทโดยตรงของวัน 甲子 เมื่อกว่าสองพันเจ็ดร้อยปีก่อน

ราชวงศ์เปลี่ยนไปแล้วหลายราชวงศ์ แต่ชื่อของวันไม่เคยถูกข้าม

ยังมีอีกเรื่องหนึ่งที่ชวนแปลกใจ

หลักฐานเท่าที่มีบอกว่า หกสิบชื่อนี้เป็นชื่อของวันมาก่อน การใช้เรียกปีมาทีหลังเกือบพันปี

ชาวซางใช้หกสิบคู่นับวันมาตั้งแต่ราว 1250 ปีก่อนคริสตกาล ส่วนหลักฐานชิ้นแรก ๆ ของการนับปี อยู่ในสุสานหม่าหวังตุยหมายเลข 3 ซึ่งปิดสุสานในปี 168 ก่อนคริสตกาล ในนั้นมีแผนภาพหกสิบคู่ ที่ระบุปีแรกในรัชกาลของกษัตริย์ฉินผู้ต่อมาเป็นจิ๋นซีฮ่องเต้ คือปี 246 ก่อนคริสตกาล

หอดูดาวฮ่องกงสรุปไว้สั้น ๆ ว่า จีนใช้ก้านฟ้ากิ่งดินนับปีมาแล้วกว่าสองพันปี

วันได้ชื่อก่อน ปีได้ชื่อทีหลัง

และเมื่อปีมีชื่อ ผู้คนก็ใช้ชื่อนั้นทำสิ่งที่มนุษย์ทำกับชื่อเสมอมา

คือจำ

ชื่อที่ประวัติศาสตร์จำได้

เอเชียตะวันออกจำเหตุการณ์ใหญ่ด้วยชื่อปี

เกาหลีเรียกสงครามที่ญี่ปุ่นบุกในปี 1592 ตามชื่อปี 壬辰 (อิมจิน) ญี่ปุ่นเรียกสงครามกลางเมืองปี 1868 ว่าสงคราม 戊辰 (โบชิน) จีนเรียกสงครามกับญี่ปุ่นปี 1894 ว่าสงคราม 甲午

ปี 1911 เกิดการปฏิวัติที่ล้มราชวงศ์ชิง เริ่มจากการลุกฮือที่อู่ชางในวันที่ 10 ตุลาคม คนจีนเรียกเหตุการณ์นี้ว่า การปฏิวัติซินไฮ่ (辛亥革命) ตามชื่อปี 辛亥 อักษรตัวหลัง 亥 คือปีกุนที่คนไทยรู้จัก ส่วนอักษรตัวหน้า 辛 คือครึ่งที่คนไทยแทบไม่พูดถึง

สามประเทศ สามภาษา อ่านอักษรคนละเสียง

แต่ทั้งสามใช้ชื่อปีชุดเดียวกัน

ชื่อปีมิได้อยู่แต่ในตำราประวัติศาสตร์

บางชื่อกลายเป็นชื่อสนามกีฬา สนามโคชิเอ็ง (甲子園) สนามเบสบอลชื่อดังของญี่ปุ่น เปิดเมื่อวันที่ 1 สิงหาคม 1924 ปีนั้นคือปี 甲子 คู่แรกของรอบหกสิบ สนามจึงได้ชื่อตามปีที่ตัวเองเกิด

บางชื่อเดินกลับมาหาเจ้าของ คนญี่ปุ่นฉลองอายุ 60 ปี เรียกว่าคันเรกิ (還暦) เพราะเวลาเดินครบหกสิบคู่ แล้ววนกลับมาที่ชื่อปีเกิด ตามธรรมเนียมเดิม ผู้ฉลองจะสวมเสื้อสีแดงแบบเสื้อเด็ก เป็นสัญลักษณ์ของการเริ่มต้นใหม่

ขงจื่อเองก็กล่าวถึงวัยหกสิบไว้ ในคำที่เราใช้เปิดบทนี้ ว่าเป็นวัยที่ “ได้ยินสิ่งใดก็เข้าใจ”

คนไทยก็ให้ความหมายแก่อายุหกสิบ แต่เดินมาถึงเลขนี้จากอีกทางหนึ่ง เราเรียกว่าครบ 5 รอบ เพราะนักษัตร 12 ปี วน 5 รอบ เท่ากับ 60 ปี

ปี พ.ศ. 2530 ประเทศไทยจัดงานมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ ของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และธนาคารแห่งประเทศไทยออกธนบัตรที่ระลึกชนิดราคา 60 บาทในโอกาสนี้

ธนบัตรราคาหกสิบบาท ราคาที่เราไม่ได้ใช้กันในวันธรรมดา

ครึ่งที่เราไม่ค่อยได้ยิน

ถึงตรงนี้ คุณอาจคิดว่าชื่อปีสองส่วนเป็นเรื่องของจีน ญี่ปุ่น และเกาหลี

ขอให้ฟังประกาศสงกรานต์ของไทยเอง

ประกาศสงกรานต์ปี พ.ศ. 2569 ของกระทรวงวัฒนธรรม เรียกปีนี้ว่า “ปีมะเมีย … อัฐศก จุลศักราช 1388” นักษัตรคือส่วนหนึ่ง ศก ซึ่งมาจากเลขท้ายของจุลศักราช คืออีกส่วนหนึ่ง

ปฏิทินล้านนาปี 2565 เรียกปีนั้นว่า “ปีเต่ายี หรือปีขาล จัตวาศก” ชื่อปีหนไท “เต่ายี” มีสองพยางค์ซ้อนกัน ในโครงเดียวกับชื่อปีแบบก้านฟ้ากิ่งดิน

และในศาลเจ้าจีนหลายแห่งในไทย มีรูปเทพประจำปี ไท้ส่วยเอี๊ยะ ตั้งอยู่ครบ 60 องค์ ตามรอบหกสิบคู่ และมีพิธีแก้ปีชงกันทุกปี

คนไทยเองก็ใช้ชื่อปีสองส่วนมาตลอด

เพียงแต่เราไม่ค่อยได้ยิน

ครึ่งชื่อของคุณ

ถึงเวลาตามหาครึ่งชื่อของคุณเอง

ครึ่งหลัง คุณรู้อยู่แล้ว คือนักษัตรปีเกิด

ครึ่งหน้า หาได้ด้วยการลบเลขครั้งเดียว

นำปี พ.ศ. ที่คุณเกิด ลบด้วย 7 แล้วดูเลขตัวท้ายของผลลบ เลขตัวนั้นบอกก้านฟ้า

ลองกับปีที่เขียนบทนี้ก่อน พ.ศ. 2569 ลบ 7 ได้ 2562 เลขตัวท้ายคือ 2 ก้านฟ้าคือ 丙 ปีมะเมียปีนี้จึงมีชื่อเต็มว่า 丙午 ตรงกับที่บอกไว้ต้นบท

ชื่อนี้มีเรื่องของมันเอง ซึ่งรอเราอยู่ในช่วงที่ 2 ของเล่ม

ทีนี้ ปีเกิดของคุณ

อักษรตัวที่คุณเพิ่งพบ อยู่กับคุณมาตั้งแต่วันแรกของชีวิต

เพียงแต่อาจไม่เคยมีใครเรียกให้คุณฟัง

มีข้อควรระวังอยู่ข้อเดียว ชื่อปีไม่ได้เปลี่ยนในวันที่ 1 มกราคม ถ้าคุณเกิดเดือนมกราคมหรือต้นเดือนกุมภาพันธ์ ชื่อปีของคุณอาจยังเป็นของปีก่อนหน้า เส้นแบ่งปีอยู่ตรงไหน บท 3 จะเล่า

ท้ายบทมีวิธีหาชื่อปีแบบเต็ม สำหรับปีที่คุณไม่รู้นักษัตร และมีวิธีตรวจคำตอบกับแอป

ชื่อที่ยังถูกเรียก

กลับไปที่กระดูกสะบักวัวชิ้นนั้นอีกครั้ง

ชื่อหกสิบชื่อบนกระดูกชิ้นนั้นเดินทางมาไกล

ชื่อเหล่านั้นถูกใช้เรียกสงครามและการปฏิวัติ

ถูกใช้ตั้งชื่อสนามกีฬา

ถูกใช้นับอายุของคนจนครบหกสิบ

ชื่อมิได้ทำให้วันใดดีหรือร้าย

ชื่อทำให้เราจำวันนั้นได้ พูดถึงวันนั้นได้ และนับต่อจากวันนั้นได้

มนุษย์หยุดเวลาไม่ได้ แต่มนุษย์ตั้งชื่อให้เวลาได้ และเมื่อเวลามีชื่อ ความทรงจำก็มีที่อยู่

เมื่อทุกวันมีชื่อ คนโบราณก็ทำสิ่งหนึ่งได้เป็นครั้งแรก คือจดไว้ว่าวันไหนเกิดอะไรขึ้นบนฟ้า บทหน้า เราจะไปเปิดบันทึกเหล่านั้น บันทึกที่เก่าจนนักดาราศาสตร์ยุคนี้ยังต้องกลับไปอ่าน

แต่ก่อนจะไปต่อ ขอกลับไปหาอาลักษณ์ผู้นั้นอีกครั้ง

เขาไม่ได้ทิ้งชื่อของตัวเองไว้ เขาทิ้งไว้เพียงชื่อของวัน

สามพันปีผ่านไป ไม่มีใครเรียกชื่อเขาได้

แต่เช้าวันนี้ วันของเราเริ่มต้นด้วยชื่อที่เขาสลัก

ปีที่คุณเกิดก็มีชื่ออยู่ในหกสิบชื่อนั้น ชื่อนั้นมีอยู่ก่อนคุณกว่าสามพันปี

บัดนี้คุณเรียกชื่อนั้นได้ครบทั้งสองครึ่ง

และสำหรับคนส่วนใหญ่ ชื่อนั้นจะกลับมาเพียงครั้งเดียวในชีวิต คือปีที่อายุครบหกสิบ

ท้ายบท

ลองทำ — ชื่อปีเกิดของคุณ

วิธีหาแบบเต็ม — เมื่อไม่รู้นักษัตรของปีนั้น

1. นำปี พ.ศ. ลบด้วย 7
2. ดูเลขตัวท้ายของผลลบ เลขนั้นบอกก้านฟ้า (ตารางในเนื้อบท หัวข้อ “ครึ่งชื่อของคุณ”)
3. นำผลลบหารด้วย 12 แล้วดูเศษ เศษนั้นบอกกิ่งดิน (ตารางด้านล่าง)

เศษจากการหาร 12 บอกกิ่งดิน

ตัวอย่าง · ปี พ.ศ. 2454 (ค.ศ. 1911)

• 2454 − 7 = 2447
• เลขตัวท้ายคือ 7 ก้านฟ้าคือ 辛
• 2447 ÷ 12 = 203 เศษ 11 กิ่งดินคือ 亥 กุน
• ชื่อปีคือ 辛亥 ปีของการปฏิวัติซินไฮ่

ตรวจกับแอป (3 นาที)

1. หาชื่อปีเกิดด้วยมือให้เสร็จก่อน
2. เปิดแอปจริงใจ (qinzai.app) แล้วใส่วันเกิดของคุณ
3. แอปแสดงอักษรเป็น 4 คู่ ให้ดูคู่ที่อยู่ในช่อง “ปี” ตัวบนคือก้านฟ้า ตัวล่างคือกิ่งดิน
4. เทียบกับคำตอบที่คิดด้วยมือ
5. ถ้าไม่ตรงกัน ให้ดูว่าคุณเกิดเดือนมกราคมหรือต้นเดือนกุมภาพันธ์หรือไม่ แล้วเก็บข้อสงสัยนี้ไว้ถึงบท 3

อีก 3 คู่ที่เหลือคือชื่อของเดือน วัน และยามที่คุณเกิด ยังไม่ต้องอ่าน เพียงสังเกตว่าทุกคู่มาจากอักษร 22 ตัวชุดเดียวกับบนกระดูกชิ้นนั้น

เข้าใจผิดกันบ่อย

1. “ปีแบบจีนมี 12 ชื่อ ตามนักษัตร” — นักษัตรเป็นเพียงครึ่งหลังของชื่อปี ชื่อเต็มมี 60 ชื่อ
2. “10 คูณ 12 ต้องได้ 120 คู่” — ได้ 60 คู่ เพราะก้านฟ้ากับกิ่งดินเดินพร้อมกัน ลำดับคี่จึงพบแต่ลำดับคี่ ลำดับคู่พบแต่ลำดับคู่
3. “อักษรชุดนี้ถูกสร้างขึ้นเพื่อดูดวง” — อักษรชุดนี้ใช้ตั้งชื่อวันมาก่อน ตำราปาจื่อที่เรารู้จักเกิดในสมัยราชวงศ์ถังและซ่ง หลังกระดูกชิ้นนั้นราวสองพันปี (บท 4)
4. “ไทยมีแต่รอบนักษัตร 12 ปี” — ประกาศสงกรานต์ทางการของไทยเรียกปีด้วยนักษัตรคู่กับศก เช่น ปีมะเมีย อัฐศก และปฏิทินล้านนายังใช้ชื่อปีหนไทสองชั้น
5. “ชื่อปีเปลี่ยนวันที่ 1 มกราคม” — ไม่ใช่ คนเกิดต้นปีจึงต้องดูให้ดี (บท 3)

บันไดของเล่ม

ขั้นที่ 1 · ก่อนจะอ่านเวลา เราต้องรู้จักชื่อของเวลา

• อักษร 22 ตัว แบ่งเป็นก้านฟ้า 10 และกิ่งดิน 12 กิ่งดินคือนักษัตรที่คนไทยรู้จัก
• ก้านฟ้าเดิมคือชื่อวันทั้งสิบของชาวซาง
• ก้านฟ้ากับกิ่งดินจับคู่กันได้ 60 คู่ เริ่ม 甲子 จบ 癸亥
• 60 คู่นับวันมาก่อน นับปีทีหลังเกือบพันปี และรอบหกสิบวันใช้ต่อเนื่องไม่ขาดตอนจนถึงปัจจุบัน
• ชื่อบอกว่าวันนั้นคือวันไหน ไม่ได้บอกว่าวันนั้นดีหรือร้าย

ทดสอบตัวเอง

1. รอบ 60 คู่เริ่มที่คู่ไหน และจบที่คู่ไหน
2. ทำไมจึงไม่มีคู่ 甲丑
3. ชาวซางใช้ 60 คู่นับอะไรเป็นอย่างแรก
4. ปี พ.ศ. 2467 มีชื่อปีว่าอะไร
5. ทำไมคนญี่ปุ่นฉลองอายุ 60 ปี

เฉลย

แหล่งอ้างอิง