บท 9 · ก้านฟ้า กิ่งดิน ธาตุแฝง

ช่วง 3 แก่นกับเปลือก · 天干 · 地支 · 人元

吾十有五而志于學，三十而立，四十而不惑，五十而知天命，六十而耳順，七十而從心所欲，不踰矩。

สิบห้าตั้งใจเรียน สามสิบตั้งตัวได้ สี่สิบไม่ไขว้เขว ห้าสิบรู้ลิขิตฟ้า หกสิบได้ยินสิ่งใดก็เข้าใจ เจ็ดสิบทำตามใจได้โดยไม่เกินกรอบ

— 《論語·為政》 · แปลโดยคณะผู้จัดทำ

จบบทนี้ คุณจะทำได้ 3 อย่าง

1. มองอักษรจีนบนเสา แล้วบอกได้ทันทีว่าเป็นธาตุอะไร ขั้วไหน
2. บอกนักษัตร ฤดู และทิศของกิ่งดินทั้ง 12 ตัว
3. บอกได้ว่ากิ่งดินแต่ละตัวซ่อนธาตุอะไรไว้ข้างใน

คำถามเปิดบท

ราวสามพันหนึ่งร้อยปีก่อน ในช่วงปลายราชวงศ์ซาง

อาลักษณ์ผู้หนึ่งสลักอักษรลงบนกระดูกสะบักวัว เริ่มจากคู่แรก 甲子 ตามด้วย 乙丑 丙寅 丁卯 ไปจนครบ 60 คู่ และจบที่ 癸亥

เราไม่รู้ชื่อของเขา และไม่รู้แน่ว่าเขาสลักเพื่ออะไร บางคนเห็นว่าตารางนี้อาจเป็นปฏิทิน บางคนเห็นว่ามันอาจเป็นแบบฝึกเขียนของอาลักษณ์ฝึกหัด

แต่จารึกบนกระดูกชิ้นนั้นยังอยู่ให้เราเห็น สำเนาจารึกของมันพิมพ์ไว้ในชุดหนังสือรวมจารึกกระดูกเสี่ยงทาย 《甲骨文合集》 ลำดับที่ 37986

ชื่อทั้ง 60 บนกระดูกชิ้นนั้น ยังนับวันของเราอยู่จนถึงวันนี้

วันที่ผู้เขียนเขียนบทนี้ คือวันที่ 6 พฤศจิกายน 2026 ในปฏิทินก้านฟ้ากิ่งดินที่ปาจื่อใช้ วันนี้มีชื่อว่า 甲申 อยู่ในเดือน 戊戌 ของปี 丙午

อักษรชุดเดียวกัน วนมาแล้วกว่าสามพันปี

ลองฟังคำถามง่าย ๆ ข้อหนึ่ง

คนไทยพูดว่า “ปีกุน” แต่คนจีนพูดว่า “ปี 辛亥” ทำไมคนจีนใช้อักษรสองตัว

ปี ค.ศ. 1911 เกิดการปฏิวัติที่ล้มราชวงศ์ชิงของจีน คนจีนเรียกเหตุการณ์นี้ว่า การปฏิวัติซินไฮ่ (辛亥革命) ตามชื่อปีนั้น ปีนั้นคือ 辛亥 ครึ่งล่าง 亥 คือปีกุนที่คนไทยรู้จัก ส่วนครึ่งบน 辛 คนไทยแทบไม่พูดถึง

ครึ่งบนนั้นคือ ก้านฟ้า ครึ่งล่างคือ กิ่งดิน ดวงของเรามีอักษรแบบนี้ 4 คู่ รวม 8 ตัว บทนี้สอนอ่านอักษรทั้งสองชุด และสอนดูสิ่งที่ซ่อนอยู่ในกิ่งดิน

บทนี้คือก้าวแรกของคำถามที่เล่มนี้ตั้งไว้ว่า เวลาและวันเดือนปี เชื่อมกับชีวิตของเราได้อย่างไร คำตอบเริ่มจากเรื่องนี้

เวลาทุกช่วงมีชื่อเป็นอักษร และอักษรทุกตัวคือธาตุ

1. อักษรสองชุด สองชั้น

• ก้านฟ้า (天干) มี 10 ตัว คือห้าธาตุ คูณสองขั้ว หยางกับหยิน เป็นพลังชั้นบน ที่เปิดเผยและคนอื่นเห็นได้
• กิ่งดิน (地支) มี 12 ตัว คือนักษัตร 12 ตัวที่คนไทยรู้จัก เป็นพลังชั้นล่าง เป็นฐานราก และซ่อนธาตุไว้ข้างใน

ทุกเสาในดวงมีก้านฟ้า 1 ตัวอยู่บน และกิ่งดิน 1 ตัวอยู่ล่าง ดวงหนึ่งมี 4 เสา คือ เสาปี เสาเดือน เสาวัน และเสายาม จึงมีอักษร 8 ตัว นี่คือที่มาของชื่อ ปาจื่อ (八字) แปดอักษร

ก้านฟ้าอยู่บน เห็นได้ชัด กิ่งดินอยู่ล่าง เป็นราก และเก็บความลับไว้ข้างใน

2. ก้านฟ้า 10 ตัว — ห้าธาตุ คูณสองขั้ว

ก่อนจะเป็นอักษรในดวง ก้านฟ้าคือชื่อของวัน

ชาวซางนับวันเป็นรอบละ 10 วัน เรียกว่า 旬 วันแต่ละวันในรอบมีชื่อเป็นก้านฟ้าหนึ่งตัว จาก 甲 ถึง 癸 คำถามที่นักเสี่ยงทายของราชสำนักถามบ่อยที่สุด คือในสิบวันข้างหน้าจะมีภัยหรือไม่ กษัตริย์ซางทุกองค์ยังมีพระนามที่ถวายหลังสวรรคต ซึ่งมีก้านฟ้าอยู่ด้วย เช่น อู่ติง (武丁) และสองกษัตริย์องค์สุดท้าย ตี้อี่ (帝乙) กับตี้ซิน (帝辛)

ต่อมา อักษรสิบตัวนี้จึงถูกผูกกับห้าธาตุและสองขั้ว

ไม่ต้องท่องทีละตัว ให้จำแค่ลำดับวงจรเกิดจากบท 8 คือ ไม้ ไฟ ดิน ทอง น้ำ แล้วให้แต่ละธาตุมี 2 ตัว ตัวแรกหยาง ตัวที่สองหยิน ก้านฟ้าครบ 10 ตัวทันที

ไล่ตามวงจรเกิด ธาตุละ 2 ตัว หยางก่อนหยินเสมอ

ภาพธรรมชาติในตารางช่วยแยกคู่ที่เป็นธาตุเดียวกัน 甲 กับ 乙 เป็นไม้ทั้งคู่ แต่ต้นไม้ใหญ่ยืนตรงและแข็งแรง ส่วนไม้เลื้อยโอนอ่อนตามแรงลมและเกาะสิ่งรอบตัว นิสัยของก้านฟ้าแต่ละตัวอยู่ในบท 14

3. กิ่งดิน 12 ตัว — นาฬิกาของหนึ่งปี

ฤดูละ 3 ตัว ตัวที่สามของทุกฤดูเป็นดิน (辰 未 戌 丑) คั่นไว้ก่อนเปลี่ยนฤดู

ทิศในตารางใช้การจัดกลุ่มตามฤดู (三會) ฤดูละ 3 ตัวอยู่ทิศเดียวกัน 寅卯辰 ตะวันออก · 巳午未 ใต้ · 申酉戌 ตะวันตก · 亥子丑 เหนือ

ตารางนี้เริ่มที่ 寅 ขาล เพราะ 寅 คือเดือนแรกของฤดูใบไม้ผลิ ซึ่งเป็นจุดเริ่มปีของปาจื่อ ส่วนลำดับนักษัตรที่คนไทยท่อง จะเริ่มที่ 子 ชวด ทั้งสองแบบเป็นวงเดียวกัน แค่เริ่มนับคนละจุด

คำอ่านในตารางก้านฟ้าและกิ่งดินของบทนี้ ถอดเสียงจีนกลางตามหลักเกณฑ์การทับศัพท์ภาษาจีนของราชบัณฑิตยสภา 亥 จึงอ่านว่า “ไฮ่” ตัวเดียวกับในชื่อการปฏิวัติซินไฮ่ที่เล่าไว้ต้นบท

กิ่งดินไม่ได้ใช้แค่กับปี ปาจื่อใช้กิ่งดินชุดเดียวกันนี้กับเดือน วัน และยามด้วย หนึ่งวันมี 12 ยาม (時辰) ยามละ 2 ชั่วโมง ยามแรกคือยาม 子 ตั้งแต่ 23:00 ถึง 00:59 น. วิธีตั้งเสาแต่ละเสาอยู่ในบท 13

ม้าในงานศิลป์จีน: ภาพนี้คือม้าทรงของจักรพรรดิถังเสวียนจง (ครองราชย์ ค.ศ. 712–756) เชื่อกันว่าเป็นฝีมือฮั่นกาน (韓幹) จิตรกรราชวงศ์ถัง วาดราว ค.ศ. 750 หรือกว่า 1,270 ปีมาแล้ว ม้าคือสัตว์ประจำกิ่งดิน 午 มะเมีย ธาตุไฟ ปัจจุบันภาพนี้อยู่ที่พิพิธภัณฑ์เมโทรโพลิแทน นิวยอร์ก และเปิดให้ทุกคนใช้ได้ (Open Access)

4. ทำไมเป็นแบบนี้ — อักษรคือชีวิตของต้นไม้หนึ่งรอบ

อักษรชุดนี้เก่ามาก ราชวงศ์ซางใช้อักษรชุดนี้นับวันมาตั้งแต่ราว 1250 ปีก่อนคริสตกาล ต่อมาเมื่อราว 2,000 ปีก่อน บันทึกของราชวงศ์ฮั่นอธิบายย้อนหลังว่าอักษรทุกตัวคือขั้นของ “สรรพสิ่ง” (萬物) ที่เติบโตตามจังหวะหยินหยาง และใช้ภาพการงอกงามของพืชเล่า

出甲於甲，奮軋於乙，明炳於丙，大盛於丁，豐楙於戊，理紀於己，斂更於庚，悉新於辛，懷任於壬，陳揆於癸。

พืชแทงออกจากเปลือกที่ 甲 ดันตัวขึ้นอย่างคดงอที่ 乙 แจ่มชัดที่ 丙 เติบโตเต็มที่ที่ 丁 อุดมสมบูรณ์ที่ 戊 เข้าระเบียบที่ 己 เก็บเกี่ยวและเปลี่ยนที่ 庚 สดใหม่ทั้งหมดที่ 辛 โอบอุ้มเมล็ดไว้ภายในที่ 壬 และจัดวางพร้อมให้ชั่งวัด (揆) ก่อนงอกรอบใหม่ที่ 癸

— 《漢書·律曆志》 · ถอดความโดยผู้เขียน

กิ่งดินก็เล่าเรื่องเดียวกัน ทีละเดือน ในต้นฉบับ ประโยคของกิ่งดินมาก่อนประโยคของก้านฟ้า

孳萌於子，紐牙於丑，引達於寅，冒茆於卯，振美於辰，已盛於巳，咢布於午，昧薆於未，申堅於申，留孰於酉，畢入於戌，該閡於亥。

— 《漢書·律曆志》

พจนานุกรมโบราณ 《說文解字》 อธิบาย 未 อีกแบบว่าคือ 味 (รส) คือช่วงที่ผลไม้เริ่มมีรส

อ่านตารางนี้แล้ว ฤดูในตารางหัวข้อ 3 จะเข้าใจง่ายขึ้น 寅 卯 คือช่วงที่พืชแทงพ้นดิน จึงเป็นไม้และเป็นฤดูใบไม้ผลิ 申 酉 คือช่วงที่ผลแข็งและสุก จึงเป็นทองและเป็นฤดูเก็บเกี่ยว ปาจื่อซึ่งเกิดทีหลังมาก (ราชวงศ์ถังและซ่ง) รับภาพธรรมชาติชุดนี้มาใช้ต่อ

อักษรของปาจื่อ คือจังหวะของธรรมชาติที่เขียนเป็นตัวหนังสือ

5. ธาตุแฝง (人元) — ก้านฟ้าที่ซ่อนอยู่ในกิ่งดิน

ต้นไม้ที่เราเห็นเหนือดิน เป็นเพียงครึ่งหนึ่งของต้นไม้ อีกครึ่งคือรากที่อยู่ใต้ดิน

กิ่งดินก็เป็นเช่นนั้น

นี่คือหัวข้อที่แยกคนเพิ่งเริ่มออกจากคนที่อ่านดวงเป็น กิ่งดินไม่ได้เป็นธาตุเดียวล้วน ข้างในมีก้านฟ้าซ่อนอยู่ 1–3 ตัว เรียกว่า ธาตุแฝง ตัวแรกคือ ธาตุหลัก (本氣) ตัวที่เหลือคือธาตุรองและธาตุเศษ ตำราจีนเรียกสามระดับนี้ว่า 本氣 中氣 และ 餘氣 แต่ในกลุ่มคลัง (辰 未 戌 丑) ตำราเรียกตัวน้ำหนัก 0.3 ว่า 餘氣 คือเศษของฤดูก่อน ส่วนตัวน้ำหนัก 0.1 คือของที่เก็บไว้ในคลัง (ดูหัวข้อย่อย “สามกลุ่ม”)

ตารางนี้คือตารางธาตุแฝงที่ใช้แพร่หลายที่สุด ตรงกับกลอนท่องจำ 地支藏干歌 ที่สืบกันมา (ไม่ทราบผู้แต่ง) บางสำนักใช้อีกตาราง (人元司令) ซึ่งใส่ 壬 ใน 子 · 甲 ใน 卯 · 庚 ใน 酉 · 丙 ใน 午 และ 戊 ใน 亥 เพิ่มเข้ามา

น้ำหนัก บอกว่าธาตุแฝงแต่ละตัวมีแรงมากแค่ไหน ซ่อน 1 ตัว ให้น้ำหนัก 1 เต็ม ซ่อน 2 ตัว ให้ 0.7 กับ 0.3 ซ่อน 3 ตัว ให้ 0.6 · 0.3 · 0.1 ตัวเลขชุดนี้เป็นเกณฑ์ที่หนังสือเล่มนี้และแอปจริงใจใช้ บท 15 จะใช้ตัวเลขนี้วัดกำลังดวง ตำราเก่าบอกสัดส่วนเป็นจำนวนวันในเดือน (人元司令) สำหรับกลุ่มคลัง 18 · 9 · 3 วันจาก 30 วัน เท่ากับ 0.6 · 0.3 · 0.1 พอดี ส่วนกลุ่มอื่น ตำราเก่าแบ่งต่างออกไป

กิ่งดินหนึ่งตัวซ่อนก้านฟ้า 1–3 ตัว ตัวแรกคือธาตุหลัก และขั้วของกิ่งดินดูจากธาตุหลัก

สามกลุ่ม วนซ้ำทุก 3 ตัว

กิ่งดิน 12 ตัวแบ่งเป็น 3 กลุ่ม กลุ่มละ 4 ตัว ไล่ตามฤดู ต้นฤดู กลางฤดู ปลายฤดู

• กลุ่มก่อเกิด (四生) — 寅 巳 申 亥 อยู่ต้นฤดู ข้างในมีธาตุหลักของฤดูใหม่ และมีเชื้อของธาตุถัดไปพร้อมเติบโต เช่น 寅 มีไม้เป็นหลัก และมีไฟ 丙 ซ่อนอยู่
• กลุ่มบริสุทธิ์ (四正) — 子 卯 午 酉 อยู่กลางฤดู คำว่า 四正 แปลว่าสี่ทิศหลัก ธาตุของฤดูแรงที่สุดตรงนี้ ในตารางของเล่มนี้ 子 卯 酉 ซ่อนธาตุเดียว แม้ 午 จะมีดิน 己 ปนอยู่เล็กน้อย เล่มนี้และแอปก็เรียกกลุ่มนี้ว่า “บริสุทธิ์” เพราะธาตุของฤดูเด่นที่สุด
• กลุ่มคลัง (四庫 หรือ 四墓) — 辰 未 戌 丑 อยู่ปลายฤดู เป็นธาตุดินทั้ง 4 ตัว แต่ละตัวเป็นคลังของธาตุหนึ่ง 辰 คลังน้ำ 未 คลังไม้ 戌 คลังไฟ 丑 คลังทอง ธาตุที่เก็บไว้คือธาตุแฝงน้ำหนัก 0.1 ส่วนธาตุแฝงน้ำหนัก 0.3 (乙 丁 辛 癸) คือส่วนที่ค้างมาจากฤดูที่เพิ่งผ่านไป

ภาพของ 戌 ในตารางหัวข้อ 4 ช่วยให้เห็นภาพกลุ่มคลัง 戌 คือช่วง “เก็บเข้ามาหมด” กิ่งดินกลุ่มนี้จึงเหมือนยุ้งฉางที่เก็บของไว้ปลายฤดู

ขั้วของ 子 午 巳 亥 — สองวิธีนับ

ตำราและเว็บหลายแห่งเขียนขั้วของกิ่งดิน 4 ตัวนี้สลับกับตารางในบทนี้ ทั้งสองแบบมีที่มาในตำราคลาสสิก แต่ใช้คนละงาน

• ขั้วตามตำแหน่ง (體) นับเลขคี่เป็นหยาง เลขคู่เป็นหยิน ไล่จาก 子 ได้ 子 午 เป็นหยาง และ 巳 亥 เป็นหยิน การจับคู่ 60 ในหัวข้อ 6 ใช้ขั้วแบบนี้ ปีจึงมีชื่อ 丙午 (หยางคู่หยาง) และ 辛亥 (หยินคู่หยิน)
• ขั้วตามธาตุแฝงหลัก (用) ดูจากก้านฟ้าตัวหลักที่ซ่อนอยู่ 子 ซ่อน 癸 จึงเป็นน้ำหยิน 午 ซ่อน 丁 จึงเป็นไฟหยิน 巳 ซ่อน 丙 จึงเป็นไฟหยาง 亥 ซ่อน 壬 จึงเป็นน้ำหยาง

ตำรา 《滴天髓》 ฉบับอรรถาธิบายของเริ่นเถี่ยเฉียว (任鐵樵) อธิบายเรื่องนี้ว่าเป็น “ตัวเป็นหยาง แต่ใช้งานเป็นหยิน” และกลับกัน การอ่านดวงและการคำนวณสิบเทพใช้ขั้วตามธาตุแฝงหลัก ตารางในบทนี้และแอปจริงใจจึงใช้แบบนี้

6. 60 คู่ — ชื่อของเวลาที่วนกลับมา (六十甲子)

ก้านฟ้าเดินทีละตัว กิ่งดินก็เดินทีละตัว ไปพร้อมกัน ก้านหยางจึงจับคู่กับกิ่งตำแหน่งหยางเสมอ และก้านหยินจับคู่กับกิ่งตำแหน่งหยิน 甲子 แล้ว 乙丑 แล้ว 丙寅 ไปเรื่อย ๆ ก้านฟ้าครบรอบทุก 10 ตัว กิ่งดินครบรอบทุก 12 ตัว ทั้งสองจะกลับมาเจอกันที่ 甲子 อีกครั้งในคู่ที่ 61 รอบใหญ่หนึ่งรอบจึงยาว 60 คู่

ก้านฟ้า 10 จับคู่กับกิ่งดิน 12 วนไปได้ 60 คู่ เริ่ม 甲子 จบ 癸亥 แล้วเริ่มใหม่

ชื่อวันมาก่อน ชื่อปีมาทีหลัง

ชาวซางใช้ 60 คู่นับ วัน มาตั้งแต่ราว 1250 ปีก่อนคริสตกาล จารึกบนกระดูกเสี่ยงทายแทบทุกชิ้นมีชื่อวันแบบนี้กำกับ

การใช้ 60 คู่นับ ปี มาทีหลังเกือบพันปี หลักฐานชิ้นแรก ๆ อยู่ในสุสานหม่าหวังตุยหมายเลข 3 ซึ่งปิดสุสานในปี 168 ก่อนคริสตกาล ในนั้นมีแผนภาพ 60 คู่ ที่ระบุปีแรกในรัชกาลของกษัตริย์ฉินผู้ต่อมาเป็นจิ๋นซีฮ่องเต้ (246 ปีก่อนคริสตกาล) หอดูดาวฮ่องกงสรุปไว้สั้น ๆ ว่า จีนใช้ก้านฟ้ากิ่งดินนับปีมาแล้วกว่าสองพันปี

ที่น่าทึ่งกว่านั้นคือ การนับวันไม่ขาดตอนเลย อย่างน้อยตั้งแต่ยุคชุนชิว (722–481 ปีก่อนคริสตกาล) ซึ่งเป็นช่วงแรกที่นักวิชาการเทียบวันที่แบบ 60 คู่กับปฏิทินสากลได้โดยไม่มีข้อสงสัย บันทึกชุนชิวของแคว้นหลู่จดสุริยุปราคาไว้ 37 ครั้งในช่วง 240 ปี และนักดาราศาสตร์ที่ศึกษาบันทึกโบราณยอมรับว่าวันที่ในบันทึกนั้นแม่นยำ

วัน 甲子 ในปฏิทินปีนี้ จึงเป็นทายาทโดยตรงของวัน 甲子 เมื่อกว่าสองพันเจ็ดร้อยปีก่อน

ชื่อปีที่ประวัติศาสตร์จำได้

ปี เดือน วัน และยาม ต่างก็มีชื่อจาก 60 คู่นี้ และเอเชียตะวันออกจำเหตุการณ์ใหญ่ด้วยชื่อปีเหล่านี้ เกาหลีเรียกสงครามที่ญี่ปุ่นบุกในปี 1592 ตามชื่อปี 壬辰 ญี่ปุ่นเรียกสงครามกลางเมืองปี 1868 ว่าสงคราม 戊辰 (โบชิน) จีนเรียกสงครามกับญี่ปุ่นปี 1894 ว่าสงคราม 甲午 และเรียกการปฏิวัติปี 1911 ว่า 辛亥

ชื่อเหล่านี้ยังอยู่รอบตัวเราจนถึงวันนี้

• การปฏิวัติซินไฮ่ (辛亥革命) เริ่มจากการลุกฮือที่อู่ชาง วันที่ 10 ตุลาคม 1911 ชื่อของการปฏิวัติมาจากชื่อปี 辛亥 ตามรอบ 60 คู่
• สนามโคชิเอ็ง (甲子園) สนามเบสบอลชื่อดังของญี่ปุ่น เปิดเมื่อ 1 สิงหาคม 1924 ปีนั้นคือ 甲子 คู่แรกของรอบ สนามจึงได้ชื่อนี้
• คันเรกิ (還暦) คนญี่ปุ่นฉลองอายุ 60 ปี เพราะเวลาเดินครบ 60 คู่ แล้ววนกลับมาที่ปีเกิด ตามธรรมเนียมเดิมจะสวมเสื้อสีแดงแบบเสื้อเด็ก เป็นสัญลักษณ์ของการเริ่มต้นใหม่ ขงจื่อเองก็กล่าวถึงวัยหกสิบว่าเป็นวัยที่ “ได้ยินสิ่งใดก็เข้าใจ” ดังคำที่เราใช้เปิดบทนี้
• ครบ 5 รอบ คนไทยเรียกอายุ 60 ปีว่าครบ 5 รอบ เพราะนักษัตร 12 ปี วน 5 รอบ เท่ากับ 60 ปี ปี พ.ศ. 2530 ประเทศไทยจัดงานมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ ของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และธนาคารแห่งประเทศไทยออกธนบัตรที่ระลึกชนิดราคา 60 บาทในโอกาสนี้

ใกล้ตัวคนไทยกว่าที่คิด

ในชีวิตประจำวัน คนไทยมักพูดถึงแค่นักษัตร แต่ในประกาศทางการและปฏิทินดั้งเดิม ไทยก็เรียกปีด้วยชื่อสองส่วนเช่นกัน

• ประกาศสงกรานต์ปี พ.ศ. 2569 ของกระทรวงวัฒนธรรม เรียกปีนี้ว่า “ปีมะเมีย … อัฐศก จุลศักราช 1388” นักษัตรคือส่วนหนึ่ง ศก ซึ่งมาจากเลขท้ายของจุลศักราช คืออีกส่วนหนึ่ง
• ปฏิทินล้านนาปี 2565 เรียกปีนั้นว่า “ปีเต่ายี หรือปีขาล จัตวาศก” ชื่อปีหนไท “เต่ายี” มีสองพยางค์ซ้อนกัน ในโครงเดียวกับชื่อปีแบบก้านฟ้ากิ่งดิน
• ศาลเจ้าจีนหลายแห่งในไทยตั้งรูปเทพประจำปี ไท้ส่วยเอี๊ยะ ครบ 60 องค์ ตามรอบ 60 คู่ และมีพิธีแก้ปีชงกันทุกปี

คำถามที่เปิดบทนี้ไว้ว่า “ทำไมคนจีนใช้อักษรสองตัว” จึงมีอีกมุมหนึ่งที่ใกล้ตัวกว่าที่คิด คนไทยเองก็ใช้ชื่อปีสองส่วนมาตลอด เพียงแต่เราไม่ค่อยได้ยิน

เมื่อชื่อของปี เปลี่ยนการตัดสินใจของคนทั้งประเทศ

ญี่ปุ่นมีความเชื่อเก่าว่า ผู้หญิงที่เกิดปี 丙午 (ฮิโนเอะอุมะ ม้าไฟ) จะมีนิสัยแรงเกินไป ความเชื่อนี้แพร่หลายตั้งแต่ต้นสมัยเอโดะ ผ่านละครหุ่นและนิยายยอดนิยม

ปี 1966 คือปี 丙午

ปีนั้นญี่ปุ่นมีเด็กเกิด 1,361,000 คน น้อยกว่าปีก่อนหน้าและปีถัดไปราว 500,000 คน เมื่อเทียบกับปี 1965 จำนวนเด็กเกิดลดลงถึง 25% ในปีเดียว แต่ถ้ารวมสามปีเข้าด้วยกัน การเกิดลดลงเพียง 4% แปลว่าครอบครัวจำนวนมากไม่ได้เลิกมีลูก แต่เลื่อนการมีลูกไปปีอื่น เพื่อหลบชื่อของปี

ชื่อของปีไม่ได้เปลี่ยนนิสัยของเด็กคนใด แต่ความเชื่อเรื่องชื่อของปี เปลี่ยนการตัดสินใจของคนทั้งประเทศ

7. อ่านอักษรทีละขั้น — 3 คำถาม

เจออักษรตัวไหนบนดวง ให้ถาม 3 คำถามนี้ตามลำดับ

1. ก้านฟ้าหรือกิ่งดิน แถวบนคือก้านฟ้า แถวล่างคือกิ่งดิน
2. ธาตุอะไร ขั้วไหน ก้านฟ้าดูตารางหัวข้อ 2 ได้ทันที กิ่งดินดูธาตุแฝงตัวหลัก
3. ซ่อนอะไรอีก (เฉพาะกิ่งดิน) ธาตุรองและธาตุเศษ จะถูกนับตอนวัดกำลังดวงในบท 15

ก้านหรือกิ่ง → ธาตุอะไร ขั้วไหน → ถ้าเป็นกิ่ง ซ่อนอะไรไว้

คิดด้วยมือ — ดวงตัวอย่าง

ดวงตัวอย่างนี้ไม่ใช่ดวงของใคร เกิด 18 กุมภาพันธ์ 2534 เวลา 20:00 น. ที่กรุงเทพฯ อักษร 8 ตัวเรียงจากเสายามไปเสาปี ดังนี้

ลองถาม 3 คำถามกับอักษร 3 ตัว

• 己 (ก้านฟ้า เสาวัน) — ก้านฟ้า · ดินหยิน · ภาพธรรมชาติคือดินนา ตัวนี้สำคัญที่สุดในดวง บท 14 จะอธิบายว่าทำไม
• 寅 (กิ่งดิน เสาเดือน) — กิ่งดิน · ธาตุหลัก 甲 จึงเป็นไม้หยาง · ซ่อน 甲 0.6 · 丙 0.3 · 戊 0.1
• 戌 (กิ่งดิน เสายาม) — กิ่งดิน · ธาตุหลัก 戊 จึงเป็นดินหยาง · ซ่อน 戊 0.6 · 辛 0.3 · 丁 0.1

ถ้านับธาตุบนผิวแบบบท 8 ดวงนี้มีไม้ 2 ไฟ 0 ดิน 4 ทอง 2 น้ำ 0 ไม่มีไฟและน้ำเลย แต่เมื่อดูธาตุแฝง จะเห็นไฟซ่อนอยู่ใน 寅 (丙) ใน 未 ทั้งสองตัว (丁) และใน 戌 (丁) ส่วนน้ำไม่มีทั้งบนผิวและในที่ซ่อน

นี่คือเหตุผลที่ต้องเรียนธาตุแฝง

ธาตุที่ “ไม่มี” บนผิว อาจซ่อนอยู่ข้างใน ธาตุที่ไม่มีทั้งบนผิวและในที่ซ่อน คือธาตุที่ขาดจริง

ใช้เครื่องมือ — ธาตุที่ซ่อนอยู่ในดวงของคุณ (10 นาที)

ส่งท้ายบท — ชื่อของเวลา มิใช่ชะตาของคน

กลับไปที่กระดูกสะบักวัวชิ้นนั้นอีกครั้ง

อาลักษณ์ผู้สลักอักษร 60 คู่เมื่อกว่าสามพันปีก่อน คงไม่รู้ว่าชื่อเหล่านั้นจะเดินทางไปไกลเพียงใด

ชื่อเหล่านั้นถูกใช้เรียกสงครามและการปฏิวัติ ถูกใช้ตั้งชื่อสนามกีฬา ถูกใช้นับอายุจนครบหกสิบ

และปีนี้ ปี 2026 ชื่อ 丙午 ก็วนกลับมาอีกครั้ง

หกสิบปีก่อน ความกลัวชื่อนี้ทำให้ครอบครัวนับแสนเลื่อนการมีลูกออกไป วันนี้ การสำรวจในญี่ปุ่นพบว่านักศึกษาราว 20% ยังกังวลกับปี 丙午 รอบนี้

ชื่อของปีบอกเราว่า ธาตุใดกำลังมีแรง

ชื่อของปีบอกเราว่า จังหวะของเวลากำลังหมุนไปทางใด

แต่ชื่อของปีเพียงชื่อเดียว ไม่เคยบอกว่าเด็กคนหนึ่งจะเติบโตเป็นคนแบบไหน

ความรู้เรื่องอักษร มีไว้ให้เราเข้าใจเวลา มิใช่มีไว้ให้เรากลัวเวลา

ภิญโญ ไตรสุริยธรรมา ตั้งชื่อหนังสือเล่มหนึ่งของเขาว่า PAST ปัญญาอดีต ชื่อนั้นบอกสิ่งที่บทนี้พยายามพูดไว้ในสองคำ อดีตไม่ใช่ของที่ผ่านไปแล้ว อดีตคือที่มาของปัญญา

บทเรียนจากปี 丙午 รอบที่แล้วอยู่ตรงหน้าเรา คำถามคือ รอบนี้เราจะอ่านชื่อของปีด้วยความรู้ หรือด้วยความกลัว

ในบท 14 เราจะรู้จักก้านฟ้าทั้งสิบตัวในฐานะบุคลิก ต้นไม้ใหญ่กับไม้เลื้อย ดวงอาทิตย์กับเปลวเทียน บุคลิกเหล่านี้คือสิ่งที่บทนั้นใช้อ่านตัวตนของเรา จากก้านฟ้าเพียงตัวเดียวในเสาวัน

ความเชื่อผิดที่พบบ่อย

1. “ฉันเกิดปีกุน ดวงฉันคือหมู” — นักษัตรปีเป็นแค่ 1 ใน 8 อักษร ตัวที่บอกตัวตนของเราคือก้านฟ้าเสาวัน (บท 14)
2. “ในปาจื่อ ปีเปลี่ยนวันที่ 1 มกราคม หรือวันตรุษจีน” — ปฏิทินจีนทางการ เช่นของหอดูดาวฮ่องกง เปลี่ยนชื่อปีที่วันตรุษจีน (正月初一) แต่ปาจื่อเปลี่ยนปีที่ลี่ชุน (立春) เพราะนับปีตามดวงอาทิตย์ ลี่ชุนคือเมื่อดวงอาทิตย์ถึงลองจิจูดสุริยวิถี 315 องศา ตรงกับวันที่ 3, 4 หรือ 5 กุมภาพันธ์ แล้วแต่ปี และต้องดูถึงเวลา ไม่ใช่แค่วันที่ คนที่เกิดต้นปีจึงต้องดูให้ดี สองวันขึ้นปีใหม่นี้อยู่คู่กันมาตั้งแต่สมัยฮั่น 《史記·天官書》 บันทึกว่า 正月旦，王者歲首；立春日，四時之始也 (วันแรกของเดือนอ้ายคือต้นปีของกษัตริย์ วันลี่ชุนคือต้นของสี่ฤดู)
3. “กิ่งดินมีธาตุเดียว” — ตามตารางของเล่มนี้ กิ่งดิน 9 ใน 12 ตัว ซ่อนก้านฟ้ามากกว่า 1 ตัว
4. “ขั้วของ 子 午 巳 亥 ตำราหนึ่งถูก อีกตำราผิด” — ถูกทั้งคู่ แต่ใช้คนละงาน ขั้วตามตำแหน่งใช้จับคู่ 60 ส่วนขั้วตามธาตุแฝงหลักใช้อ่านดวงและคำนวณสิบเทพ
5. “ไทยมีแต่รอบนักษัตร 12 ปี” — ประกาศสงกรานต์ทางการของไทยเรียกปีด้วยนักษัตรคู่กับศก เช่น ปีมะเมีย อัฐศก และปฏิทินล้านนายังใช้ชื่อปีหนไทสองชั้น

จำให้ขึ้นใจ ก่อนไปบทต่อไป

• ก้านฟ้า 10 = ห้าธาตุ × 2 ขั้ว เรียงตามวงจรเกิด หยางก่อนหยินเสมอ · เดิมคือชื่อวันทั้งสิบของชาวซาง
• กิ่งดิน 12 = นักษัตร ฤดูละ 3 ตัว ตัวสุดท้ายของทุกฤดูเป็นดิน (辰 未 戌 丑)
• ธาตุแฝง: ซ่อน 1 ตัว = 1 · ซ่อน 2 ตัว = 0.7 · 0.3 · ซ่อน 3 ตัว = 0.6 · 0.3 · 0.1 ตัวแรกคือธาตุหลัก
• อ่านดวงใช้ขั้วตามธาตุหลัก 子 = น้ำหยิน · 午 = ไฟหยิน · 巳 = ไฟหยาง · 亥 = น้ำหยาง (ขั้วตามตำแหน่งใช้จับคู่ 60)
• สามกลุ่ม: 寅巳申亥 ก่อเกิด · 子卯午酉 บริสุทธิ์ · 辰未戌丑 คลัง
• ก้านฟ้ากับกิ่งดินจับคู่กันได้ 60 คู่ · นับวันมาตั้งแต่ราว 1250 ปีก่อน ค.ศ. · นับปีมาทีหลังเกือบพันปี
• ชื่อของปีบอกจังหวะของเวลา ไม่ได้บอกว่าคนดีหรือร้าย

ทดสอบตัวเอง

1. 庚 กับ 辛 ต่างกันอย่างไร
2. 寅 ขาล ซ่อนธาตุแฝงอะไรบ้าง น้ำหนักเท่าไร
3. กิ่งดินตัวไหนอยู่ในกลุ่มคลัง และแต่ละตัวเก็บธาตุอะไรไว้
4. 巳 มะเส็ง เป็นไฟขั้วไหน เพราะอะไร
5. ทำไมคนญี่ปุ่นฉลองอายุ 60 ปี

เฉลย

1. ทองทั้งคู่ คนละขั้ว — 庚 เป็นทองหยาง ภาพคือเหล็กกล้าและดาบ ส่วน 辛 เป็นทองหยิน ภาพคืออัญมณี
2. 甲 ไม้หยาง 0.6 · 丙 ไฟหยาง 0.3 · 戊 ดินหยาง 0.1 — อยู่กลุ่มก่อเกิด มีไม้เป็นหลัก และมีเชื้อไฟพร้อมเติบโต
3. 辰 คลังน้ำ · 未 คลังไม้ · 戌 คลังไฟ · 丑 คลังทอง — ทั้ง 4 ตัวเป็นธาตุดิน อยู่ปลายฤดู ธาตุที่เก็บไว้คือธาตุแฝงน้ำหนัก 0.1
4. ไฟหยาง (เมื่ออ่านดวง) — เพราะธาตุแฝงตัวหลักคือ 丙 ไฟหยาง ถ้านับตามตำแหน่ง 巳 เป็นหยิน ซึ่งใช้ตอนจับคู่ 60
5. เพราะก้านฟ้ากับกิ่งดินวนครบ 60 คู่ — อายุ 60 ปี คือปีที่ชื่อปีวนกลับมาตรงกับปีเกิดอีกครั้ง

แหล่งอ้างอิงบทนี้

คัมภีร์และตัวบท

• 《論語·為政》 (吾十有五而志于學) — https://chinesenotes.com/lunyu/lunyu002.html
• 《漢書·律曆志》 ก้านฟ้าและกิ่งดินเป็นขั้นชีวิตของพืช — https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7021
• 《史記·天官書》 (正月旦，王者歲首；立春日，四時之始也) — ยกโดยหอดูดาวฮ่องกง https://www.hko.gov.hk/tc/天气随笔/101852/农历年的干支交替 · https://www.ihchina.cn/details/29723.html

ความรู้และเหตุการณ์

• ก้านฟ้ากิ่งดินบนกระดูกเสี่ยงทาย ชื่อวันของชาวซาง ชื่อกษัตริย์ซาง และหลักฐานการนับปี — Adam Smith, “The Chinese Sexagenary Cycle and the Ritual Origins of the Calendar,” ใน Calendars and Years II (Oxbow, 2011) https://www.gregorylee.net/uploads/1/1/4/7/11477410/13-smith_2010_sexagenary.pdf
• ตาราง 60 คู่บนกระดูก 合集 37986 — https://zh.wikipedia.org/zh-tw/干支 · คลัง 《甲骨文合集》 https://en.wikipedia.org/wiki/Jiaguwen_Heji
• คำถามเรื่องภัยในสิบวันบนกระดูกเสี่ยงทาย — https://daily.jstor.org/how-to-read-bones-like-a-scapulimancer/ · https://sites.asiasociety.org/education/VISIBLE_TRACES/rubbings/ru01.html
• สุริยุปราคาในบันทึกชุนชิว — NASA https://science.gsfc.nasa.gov/attic/sunearthday.nasa.gov/2008eclipse/ancienteclipses.php
• การเปลี่ยนชื่อปี ตรุษจีนกับลี่ชุน และ 60 คู่ — หอดูดาวฮ่องกง https://www.hko.gov.hk/tc/education/astronomy-and-time/time-service/00506-what-year-is-it-today.html · 24 สารทฟ้าและลองจิจูด 315° https://www.hko.gov.hk/en/gts/time/24solarterms.htm
• 24 สารทฟ้าในบัญชีมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของ UNESCO (2016) — https://ich.unesco.org/en/RL/00647
• Han Gan, Night-Shining White ราว ค.ศ. 750 · The Metropolitan Museum of Art, Open Access — https://www.metmuseum.org/art/collection/search/39901
• สงครามที่ตั้งชื่อตามปี — https://en.wikipedia.org/wiki/Imjin_War · https://en.wikipedia.org/wiki/Boshin_War · https://en.wikipedia.org/wiki/First_Sino-Japanese_War
• การปฏิวัติซินไฮ่ (1911 Revolution) — https://en.wikipedia.org/wiki/1911_Revolution
• คำอ่านก้านฟ้าและกิ่งดิน — ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง หลักเกณฑ์การทับศัพท์ภาษาจีนและภาษาฮินดี (22 ธ.ค. 2549 · ราชกิจจานุเบกษา 8 ม.ค. 2550) https://www.orst.go.th/FILEROOM/CABROYINWEB/DRAWER004/GENERAL/DATA0000/00000761.PDF
• สนามโคชิเอ็ง — https://www.nippon.com/en/articles/-/15006 · https://en.wikipedia.org/wiki/Koshien_Stadium
• คันเรกิ (還暦) — https://www.nippon.com/en/japan-data/h01872
• เฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ พ.ศ. 2530 — https://www.bot.or.th/th/our-roles/banknotes/History-and-Series-of-Banknote-And-Commemorative/banknotes-commerorative/commemorative_K60th.html
• ประกาศสงกรานต์ 2569 “ปีมะเมีย … อัฐศก จุลศักราช 1388” — https://www.thaipbs.or.th/news/content/503327
• ปฏิทินล้านนา 2565 “ปีเต่ายี หรือปีขาล จัตวาศก” — https://sdgs.rmutl.ac.th/wp-content/uploads/2023/10/ปฏิทินล้านนา-2565.pdf
• ไท้ส่วยเอี๊ยะ 60 องค์ในศาสนสถานจีนในไทย — วิทยานิพนธ์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (2558) https://cuir.car.chula.ac.th/dspace/handle/123456789/51230
• ปีม้าไฟ 丙午 1966 และ 2026 — https://www.nippon.com/en/japan-topics/g02550/ · รายงานวิจัยทุนกระทรวงสาธารณสุขญี่ปุ่น (林玲子) https://mhlw-grants.niph.go.jp/system/files/report_pdf/202401013A-buntan1_1.pdf

อื่น ๆ

• PAST ปัญญาอดีต ของภิญโญ ไตรสุริยธรรมา (Openbooks) — อ้างถึงชื่อเล่มเท่านั้น ไม่ยกข้อความ (มติบอส 8 พ.ย. 2569)
• ตำราอ่านพื้นดวง BaZi บท B2 — คลังหลักสูตรของผู้เขียน
• ตารางก้านฟ้า กิ่งดิน ธาตุแฝง น้ำหนักธาตุแฝง และอักษรของวันที่ 6 พ.ย. 2026 ตรงกับเครื่องคำนวณของแอปจริงใจ